Các hệ cơ quan cơ thể người và phân loại học
Hai chủ đề trong một bài học. Các hệ cơ quan cơ thể người — hô hấp và tuần hoàn — có được kiểm tra trên Biology CBE hiện hành (TEKS 12A, 12B). Phân loại (hệ thống phân loại, ba giới vực của sự sống) không còn xuất hiện trong kỳ thi vì TEKS Sinh học 2020 đã loại bỏ phân loại học, nhưng kiến thức sinh học đó là thật và đáng biết.
Hai chủ đề trong một bài học
Bài học này trình bày phân loại (cách sắp xếp sinh vật) và hệ cơ quan cơ thể người (cách các cơ quan phối hợp). Cả hai đều là chủ đề gọn, nên gộp vào một bài học là hợp lý.
Hệ thống phân loại
Linnaeus tổ chức sự sống theo cấu trúc lồng nhau. Tám bậc, từ rộng nhất đến hẹp nhất:
- Giới vực (Domain) — rộng nhất
- Giới (Kingdom)
- Ngành (Phylum)
- Lớp (Class)
- Bộ (Order)
- Họ (Family)
- Chi (Genus)
- Loài (Species) — hẹp nhất; các cá thể trong bậc này giống nhau nhất
Con người, ví dụ: Eukarya / Animalia / Chordata / Mammalia / Primates / Hominidae / Homo / sapiens.
Càng xuống bậc thấp, càng ít sinh vật cùng thuộc bậc đó — và chúng càng giống nhau. Hai sinh vật cùng Loài gần như y hệt; hai sinh vật cùng Giới vực có thể chỉ chung nhau kiểu tế bào.
Ba giới vực của sự sống
- Bacteria (vi khuẩn) — nhân sơ (không có nhân, không có bào quan có màng). Có mặt ở khắp nơi.
- Archaea (cổ khuẩn) — cũng nhân sơ, nhưng khác biệt về sinh hóa. Thường sống ở môi trường khắc nghiệt (suối nước nóng, hồ mặn, khe nứt biển sâu).
- Eukarya (sinh vật nhân thực) — nhân thực (có nhân thật và bào quan có màng). Bao gồm động vật, thực vật, nấm và nguyên sinh vật.
Bộ nhiễm sắc thể (Karyotype): đếm nhiễm sắc thể
Karyotype là bức ảnh toàn bộ nhiễm sắc thể của một tế bào, được xếp thành cặp theo kích thước. Ở người, bình thường là 23 cặp (tổng 46).
- 22 cặp thường (đánh số 1–22).
- 1 cặp nhiễm sắc thể giới tính: XX = nữ, XY = nam.
Các hội chứng thường gặp:
- Hội chứng Down — trisomy 21 (ba bản sao của NST 21 thay vì hai).
- Hội chứng Turner — XO (chỉ có một NST X).
- Hội chứng Klinefelter — XXY (nam có thêm một X).
Hệ hô hấp
Hệ hô hấp đưa oxy vào máu và loại CO₂. Không khí đi theo lộ trình sau:
Khoang mũi → Khí quản (Trachea) → Phế quản (Bronchi) → Tiểu phế quản (Bronchioles) → Phế nang (Alveoli)
- Khí quản — ống dẫn khí chính.
- Phế quản — hai nhánh chính, mỗi nhánh vào một phổi.
- Tiểu phế quản — các nhánh nhỏ hơn bên trong mỗi phổi.
- Phế nang — túi khí tí hon ở cuối tiểu phế quản. Đây là nơi trao đổi khí diễn ra.
- Cơ hoành — cơ nằm dưới phổi, co lại để hít vào.
Cơ bản về hệ tuần hoàn
Tim có bốn buồng và bơm máu qua hai vòng:
- Tâm nhĩ phải → Tâm thất phải → phổi (vòng tuần hoàn phổi).
- Tâm nhĩ trái → Tâm thất trái → cơ thể (vòng tuần hoàn hệ thống).
Điểm then chốt: tâm thất trái bơm máu giàu oxy đi khắp cơ thể — là buồng có thành cơ dày nhất.