Di truyền học và ô Punnett: dự đoán di truyền bằng lưới 2×2
Ô Punnett là công cụ được kiểm tra nhiều nhất trong kỳ Biology CBE. Các em hãy nắm vững phép lai đơn tính, phép lai lưỡng tính và bốn thuật ngữ then chốt — đồng hợp tử, dị hợp tử, trội, lặn.
Công cụ được hỏi nhiều nhất
Khoảng 20% đề Biology CBE có liên quan đến ô Punnett. Một khi các em biết đọc và điền vào ô này, cả một nhóm câu hỏi sẽ trở nên tự động.
Bốn thuật ngữ phải nhớ thật kỹ
Alen (Allele): một phiên bản của gen. Được viết bằng một chữ cái — chữ hoa cho trội (A), chữ thường cho lặn (a).
Kiểu gen (Genotype): tổ hợp alen thực tế. AA, Aa, hoặc aa.
Kiểu hình (Phenotype): đặc điểm biểu hiện ra ngoài. AA và Aa đều biểu hiện tính trạng trội; aa biểu hiện tính trạng lặn.
Đồng hợp tử vs Dị hợp tử: alen giống nhau (AA hoặc aa) = đồng hợp tử. Alen khác nhau (Aa) = dị hợp tử.
Phép lai đơn tính: Aa × Aa
Phép lai đơn tính theo dõi một tính trạng với hai alen. Trường hợp kinh điển: hai bố mẹ dị hợp tử (Aa × Aa).
Kết quả Aa × Aa — hãy thuộc
- Tỉ lệ kiểu gen: 1 AA : 2 Aa : 1 aa
- Tỉ lệ kiểu hình: 3 trội : 1 lặn (vì cả AA và Aa đều biểu hiện tính trội)
- Xác suất đồng hợp lặn (aa): 1/4 = 25%
- Xác suất dị hợp tử (Aa): 2/4 = 50%
Ba phép lai khác nên nhớ
- AA × aa — toàn bộ con cái đều Aa (100% dị hợp tử, 100% biểu hiện tính trội).
- Aa × aa — 50% Aa, 50% aa. Một nửa biểu hiện tính trội, một nửa biểu hiện tính lặn.
- AA × Aa — 50% AA, 50% Aa. Tất cả biểu hiện tính trội.
Phép lai lưỡng tính: AaBb × AaBb
Phép lai lưỡng tính theo dõi hai tính trạng cùng lúc. Mỗi bố mẹ tạo 4 giao tử (AB, Ab, aB, ab), cho ra lưới 4×4 = 16 ô.
Tỉ lệ kiểu hình AaBb × AaBb
9 : 3 : 3 : 1 — tức là 9/16 mang cả hai tính trội, 3/16 chỉ một trội, 3/16 chỉ trội còn lại, và 1/16 mang cả hai lặn. Chiến lược ba bước cho mọi câu hỏi Punnett
- Xác định loại phép lai — bao nhiêu tính trạng? kiểu gen của bố mẹ là gì? Viết ra dưới dạng chữ cái.
- Vẽ lưới — 2×2 cho đơn tính, 4×4 cho lưỡng tính. Ghi alen của một bố mẹ ở đầu cột, bố mẹ kia ở đầu hàng.
- Điền từng ô — ghép chữ hàng với chữ cột. Sau đó đếm.
Mẹo phòng thi
Khi đề hỏi xác suất, các em đếm số ô thỏa mãn và chia cho tổng. Xác suất aa trong Aa × Aa? 1 ô trong 4 = 1/4 = 25%. Tự kiểm tra
Kiểm tra nhanh #1
Trong ô Punnett của phép lai Aa × Aa, tỉ lệ con cái được kỳ vọng là đồng hợp lặn (aa) là bao nhiêu?
Lưới Aa × Aa có các ô AA, Aa, Aa, aa. Chỉ một ô là aa — tức 1 trên 4, hay 25%.
Kiểm tra nhanh #2
Với phép lai AA × aa, kiểu gen của toàn bộ con cái là gì?
Mỗi ô của Punnett nhận một A từ bố mẹ AA và một a từ bố mẹ aa — nên cả bốn ô đều là Aa. Toàn bộ con cái đều biểu hiện kiểu hình trội nhưng vẫn mang alen lặn.